Login Witaj w portalu HANUMAN.pl
20.02.2017, godz. 02:08

Taniec kuchipudi. Wykład XX.

 
Zwany także Kuchipudi Bhagawatam, Kuchipudi Yakshaganam, Kuchipudi Bharatam. W czasach, gdy zaczęto notować staranniej jego historię, był on sztuką uprawianą przez wajsznawickich braminów z Andhra Pradesh, którzy przez 8 miesięcy w roku jeździli po terenach wiejskich i wykonywali spektakle taneczno - teatralne (materiał opieram na Rajy i Radhy Reddy: „Kuchipudi”, Dances of India, Wisdom Tree, New Delhi).

 

Kuchipudi został utworzony i rozwijał się w wiosce o tej samej nazwie w dystrykcie Krishna stanu Andhra Pradesh. Wioska położona jest w samym sercu delty rzeki na równine Divi Taluq. W promieniu 15 km od niej znajdują się miasteczka Muvva, Ghantasala, Srikakulam i Gaddipadu, ważne z historycznego punktu widzenia. Muvva znajdujące się na południu regionu zasłynęło jako miejsce narodzin poety tworzącego teksty do taneczno – muzycznej formy pada – Kshetrayya. Ghantasala było ważnym ośrodkiem targowym. Położone na zachodzie Gaddipadu, zwane obecnie Hanumantha Puram, sławne jest dla swoich bahuveshadharana i pagati veshamulu, czyli sztuki opowiadania mitycznych historii przez aktorów z mocno pomalowanymi twarzami i bogatymi kostiumami. Srikakulam było znanym ośrodkiem tancerek dewadasi.
 
Natyashastra Bharaty Muniego, najważniejszy starożytny traktat o teatrze i tańcu, napisany być może w III w p.n.e. lub trochę później, wspomina region Andhra leżący w południowych Indiach. Bharata pisze w traktacie o tańcu Kaisikivrritti, pełnym delikatnych i wdzięcznych ruchów, charakterystycznym dla tego obszaru. Z tego regionu miałaby się też wywodzić raga Andheri. Przedstawienia tancerzy możemy znaleźć w starożytnej świątyni Ramappa, w Warangal, które pełniło w antyku funkcję stolicy władców regionu Andhra. Cenne dla odtwarzania dawnych pozycji tanecznych są świątynie w Amaravati i Guntur, przedstawiają one też ówczesne instrumentarium. Ważnym źródłem ikonograficznym są groty w Nagarjunakonda. Starożytne tekst przypisywany królowi Hala Satvahana, rządzącemu Andhra w II w.p.n.e, zatytułowany „Gaatha Saptasati” również opisuje tancerzy i aktorów.
 
Po upadku Satvahany, w regionie dominujący stał się buddyzm. Dopiero, gdy po IV wieku n.e. zaczął go zastępować dżinizm, taniec znów wrócił do łask, jako narzędzie propagowania religii. Dynastia Chalukya została ostatecznie podbita przez sziwaicką dynastię Kakatiya. Historie boga Sziwy (Shiva Tandavam) stały się w tańcu bardzo popularne. Potęgę władców Kakatiya osłabiła szybko dynastia Kalinga. Król Veera Narasimha III przejął region Srikakulam. Był on wyznawcą boga Wisznu, dostosował zatem do nowego kultu główną świątynię podbitej prowincji, która od tego czasu zwana jest Andhra Vishnu. Zdobywca był wielkim miłośnikiem sztuki, układy choreograficzne poświęcone miłości Radhy i Kriszny stały się za jego czasów ogromnie popularne. Wielki poeta tych czasów, Srinatha Mahakavi, pisał w Palanati Veera Charitra o hojnym patronacie dynastii Reddy wobec tańca na ich dworze.
 
O tańcu Kuchipudi wspomina się wprost w „Machupalli kaifiyat”, dokumencie dworskim pochodzącym z 1505 roku.
 
Tradycja Thanjavur, często chwalona jako najczystsza forma tańca, jest w swej przeważającej mierze związana z dewadasi działającymi w regionie Andhra. Była ona wspierana przez tancerzy i poetów dworskich. W 1565 roku upada imperium rządzącego Andhrą Vijayanagara, do władzy dochodzi dynastia Nayakaraja, której główny ośrodek mieścił się w Tanjore. Napływają zatem do miasta tancerze z całego regionu, co tłumaczy znaczenie Thanjavur (czyli inaczej Tanjore) na mapie kulturalnej. Władcy Nayakaraja są rozmiłowani w sztuce. Nadają nawet wioskę Achyutapuram (obecnie Melattur) swojej ulubionej grupie tancerzy kuchipudi. Nie dziwi zatem, że bardzo wiele dramatów tanecznych Bhagavatamela powstało właśnie w tym miejscu. Tradycja istnieje do dziś, jej wykonawcy nazywani są „tancerzami Bhagavatamela”. Utwory pisane są w telugu, opisują historie z wajsznawickiej Bhagavata Purany.  
 
Pod koniec XVII wieku dystrykt Krishna zostaje podbity przez muzułmańskiego nawaba Golcondy Abdula Hassana Taneshaha (rządził w latach 1672 – 1689). Wyznawca Mahometa nie idzie jednak w ślady ortodoksyjnych muzułmanów. Wręcz przeciwnie, zachwycony pokazem młodych braminów tancerzy kuchipudi nadaje im 600 akrów ziemi w wiosce Kuchipudi. Od tego momentu bramini z Kuchipudi stają się głównymi teoretykami i praktykami tego tańca. Nie wszyscy są bogaci, niektórzy łączą pracę na roli z działalnością artystyczną, co zbliża ich do zwykłych chłopów i wpływa na popularyzację tańca wśród prostszych ludzi. Dla braminów wajsznawów dodatkowo atrakcyjna jest możliwość propagowania wśród wiejskiego ludu historii o Radzie i Krisznie z Bhagavata Purany.
 
Ważnym mecenasem kuchipudi stał się też nawab Baganapallii (1700 – 1750), który aby popularyzować sztukę Bhagavatam w dystrykcie Kurnool stanu Andhra Pradesh, zaprosił do współpracy tancerzy kuchipudi. Wkrótce nadał on ziemie w Kapatrala tym artystom, którzy chcieliby zostać w jego włościach.
 
Najstarsza tematyka kuchipudi dotyczyła Sziwy i Szakti. Tańczyli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Mężczyźni często tańczyli w świątyniach Sziwy, kobiety tańczyły zaś jako Kelika (rozrywka) w świątyniach Parwati, gdzie przenoszony był podczas świąt posąg boskiego męża.
 
Ogromnie ważną funkcję w rozwoju kuchipudi pełniły też dewadasi, święte kurtyzany świątynne. W Srikakulam, uznawanym za pierwszą stolicę Andhry do II wieku p.n.e. było podobno aż 300 rodów dewaganika z których wywodziły się szanowane wówczas dewadasi.  Z tych rodów wywodzili się także uczeni teoretycy kuchipudi, którzy stopniowo nadawali mu coraz bardziej wyrafinowaną formę.
 
W czasach dynastii Kakatiya siwaizm był religią państwową, zaś taniec, jako święta sztuka Sziwy, był starannie wspierany i rozwijany. Źródła podają, iż w samym Srisailam było aż 64 instytucji tanecznych. W XIII w. n.e. kszatrija Jayapa Senani, dowódca słonnicy króla Kakati Ganapati Deva z dynastii Kakatiya, napisał traktat Nritta Ratnavali w którym wspomina, iż władca ofiarował wioskę Modukuru na utrzymanie 300 rodzin dewadasi, by te mogły obsługiwać świątynię w Chebrole. Traktat opisuje ogromną popularność tańców dedykowanych Sziwie, a zwłaszcza różnych opracowań tandawy. Dla ówczesnych artystów interesujące były także tradycje regionalne, z których stylizowane elementy chętnie włączali do swej sztuki.
 
Wajsznowowie po przejściu do władzy przejęli lub zburzyli większość świątyń Sziwy. Tancerki nie były mile widziane, jeśli nie zmieniły wiary. Szybko wiele z nich to zrobiło i pojawił się w kuchipudi nowy styl, bardziej łagodny i kobiecy. Rody tancerzy, które dotychczas wykonywały swoją sztukę głównie w sferze świątynnej, zostały skierowane do uświetniania procesji i religijnych przedstawień dostępnych szerokiej publiczności. W związku z tym taniec tracił stopniowo swój uroczysty i filozoficzno – teologiczny charakter. W końcu niektórzy władcy, oraz ważni arystokraci, zaczęli zatrudniać tancerzy do uświetnienia świeckich ceremonii, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Głównym elementem takich domowych występów było oczywiście zabawienie patrona. Tak powstał nowy styl kuchipudi – Kelika, bazujący na kompozycjach dedykowanych różnym mecenasom.
 
Siddhendra Yogi opisuje ścisłą dyscyplinę, która charakteryzowała trupy kuchipudi. Mieli oni opanować znajomość literatury w telugu i w sanskrycie. Byli nauczani teorii zawartych w Natya Shastrze, w Abhinaya Darpanie i w Rasamanjari. Trenowali intensywnie aspekty nritta, nritya i abhinaya, zarówno technikę, jak i siłę wyrazu.  Później uczyli się również podstaw muzyki w teorii i w praktyce, co jest szczególnie istotne dla improwizowanych daravu i padam. Szczególnym elementem było angikabhinaya, gdzie tancerze uczyli się w aktorski sposób recytować prozę, jednocześnie pokazując gestami sceny i elementy jakie zawierała narracja. Ten element możemy spotkać i dziś jeszcze u niektórych mistrzów.
 
Jeśli chodzi o dokładne nazewnictwo, charakterystykę i klasyfikację elementów tańca, to jak zwykle w Indiach jest ona skrupulatnym wyliczeniem, niekiedy tak skrupulatnym, że aż niejasnym. Czytelnika odsyłam do wyliczeń zawartych w sieci. Co jest natomiast ważne, aby zapamiętać. Bhawy, oraz rasy, o których pisałem niedawno przy okazji innego wykładu, są w tym tańcu ogromnie ważne. Kuchipudi wiele zawdzięcza bharatanatyam, elementem całkiem obcym jest chyba tylko taniec na talerzu, niekiedy z lampkami, lub czarkami z wodą trzymanymi w rękach. To co podobne do bharatanatyam i niemal literalnie odpowiadające elementom podawanym przez Natya Shastrę jest jednakże inaczej niż w bharatanatyam realizowane. Bharatanatyam osadzone jest głównie na kwadratach i liniach prostych. W kuchipudi są one niemal niepoprawne (choć nie aż tak mocno wykluczone jak w mohiniyattam). Taniec z Andhry opiera się głównie na liniach krzywych, rzadziej znacznie na łukach. Choć gesty i pozycje ciała są dość podobne do tych z bharatanatyam (dlatego częste jest, że wybitni artyści rozwijają te dwa style tańca jednocześnie), to jednak kuchipudi jest dużo bardziej ekspresyjny, ruchu bardziej płynne i zamaszyste. W bharatanatyam, który został brutalnie i sztucznie oczyszczony z erotyki dewadasi, elementy tańca abstrakcyjnego i aktorstwa są bardzo mocno rozdzielone, niemal do siebie nie pasują. W niektórych szkołach spora część aktorstwa to nudne (moim zdaniem) stanie i chodzenie po scenie przy dość żywej mimice. W kuchipudi elementy aktorski i taneczny płynnie się przenikają, co świadczy po prostu o w miarę naturalnym, nie przerywanym ideologiczno – obyczajowymi reformami rozwoju tego wspaniałego tańca. W związku z tym, choć nikt nie twierdzi, iż bharatanatyam nie jest starszy od kuchipudi, łatwo zauważyć, iż kuchipudi opiera się najczęściej na starszych, lepiej zachowanych elementach.
 
Typowe, pełnie przedstawienie kuchipudi zaczyna się od wyboru z czterech Wed. Ma to związek z tradycją określania Natya Shastry jako piątej Wedy. Scena jest następnie chlapana świętą wodą. Wykonuje to tancerz, na scenie przygotowane są już malunki z kolorowych proszków. Następnie świecznik z płonącymi 58 świeczkami jest ofiarowany rangadhidevata – bogowi sceny. Publiczności ofiarowuje się kwiaty, aby zapewnić błogosławieństwo. Nad sceną powinna powiewać chorągiew Indry (jar jara), która ma chronić przed Asurami mogącymi przerwać niezbyt pochlebne dla nich dramatyczne narracje. Następnie na scenę wkracza bóg Ganesia (Tandava Nritya Kare Gajanana). Artyści wierzą zazwyczaj iż bóg początku wciela się w jednego z nich. Po Ganapatim wkracza na teatr działań sutradhara z zagiętym kijkiem kutilaka. Legenda, która ożywa właśnie na scenie, głosi, iż ów kijek otrzymał autor piątej Wedy, Natyashastry, od samego boga Brahmy. Wpierw sutradhara recytuje Amba stuti, aby zapewnić wszystkim błogosławieństwo Bogini Matki, po czym wykonuje (niekiedy z tancerzem) Guru Vandana – pozdrowienie bogów Trimurti i nauczyciela (żyjącego, lub już nie), który też dla ucznia ma być bogiem. Następnie sutradhara opowiada w zarysie libretto mającego mieć miejsce dramatu tanecznego, wraz z jego podstawowymi, skrytymi znaczeniami i przedstawia artystów. Każdy tancerz zjawia się przy wtórze numeru wstępnego (pravesa daruvu), któremu towarzyszą intonowane sylaby, lub pieśń. Ragi użyte przy pravesa daruvu należą do popularnych i łatwo rozpoznawalnych, są dobrane do charakteru mającej zostać ukazaną postaci. Słowo „daruma” wiedzie się z sanskryckiego „druva”, co oznacza ustalić. Z tego samego rdzenia pochodzi nazwa północnoindyjskiego dhrupadu.
 
Następnie w tańcu przeplatają się trzy główne ekspresje – nritta, nritya i natya. Aspekt nritta jest osadzony na teermanams i jati. Część nritya składa się z sabdams i ma na celu wzbogacenie tańca. Element natyam jest odgrywany za pomocą gestów, mudr, przy odpowiednich pieśniach lub ślokach.
 
Nathya – dharmi (aktorstwo konwencjonalne) i loka – dharmi (aktorstwo realistyczne) są szczęśliwie zmieszane w kuchipudi. Dzięki temu artysta może tańczyć i wykonywać abhinaya jednocześnie, w przeciwieństwie do wielu szkół bharatanatyam. W wyrażaniu emocji aktorskich pomaga fakt, iż tancerze kuchipudi (podobnie jak w niektórych rodzajach północnoindyjskiego kathak) mogą, a nawet powinni śpiewać, oraz deklamować.
 
Jednym z najważniejszych elementów estetycznych kuchipudi jest utrzymanie harmonijnej i wyrafinowanej równowagi pierwiastka męskiego i żeńskiego. Stąd bierze się spora część ogromnego podziwu, jaki miłośnicy sztuki mają dla wielkiej pary tancerzy kuchipudi Radhy i Rajy Reddy’ch. Owa dynamiczna równowaga tandawy (tańca Sziwy) i lasyi (tańca Parwati) przetrwała wszelkie reformy religijne, jakie przeżywał ten wiekowy taniec. Zresztą, tematyka Radhy i Kriszny doskonale wchodziła na miejsce miłosnych sprzeczek Sziwy i Parwati. Być może nawet taka była jej geneza, gdy wyznawcy nowego hinduizmu starali się zepchnąć w cień jego dawniejsze wersje. Dość przypomnieć, że w północnoindyjskiej tematyce muzycznej mieliśmy podobne zmiany, jak te, które zaszły w Andhra Pradesh. Po XVIII wieku tematyka religijna zaczęła ustępować pola również tematyce świeckiej, owo zjawisko nadal się rozwija, wzbogacając i uniwersalizując oddziaływanie artystyczne kuchipudi.
 
Kuchipudi towarzyszyć ma dobra poezja i muzyka klasyczna. Najstarsze teksty są napisane w sanskrycie i telugu. Obecnie wchodzą też inne języki, bowiem wszystkie południowe tradycje stają się popularne w całej Karnatace i dalej jeszcze. Muzyka kuchipudi bazuje na karnatyckiej, są jednak pewne różnice, nie tylko w instrumentarium. Bardzo ważne dla kuchipudi rytmy są inne niż w ogólnej muzyce karnatyckiej, stąd akompaniament do tańca może się jednak wydać nieco egzotyczny osobie przyzwyczajonej do muzyki karnatyckiej. Pięć rytmów „ogólno południowych” - tisra, chatursara, misra, khanda i sankirna–  przekształciło się w siedem popularnych tylko dla kuchipudi (choć ich nazwy są oczywiście mylące, i łatwo je znaleźć gdzie indziej) - dhruva, mathya, rupaka, jhampe, ata, triputa i eka. Choć może za owymi mylącymi nazwami kryje się coś więcej. Rupak taal jest popularny w północnoindyjskim dhrupadzie, zaś Andhra stanowiło pogranicze. Być może jest coś w sugestii, iż kuchipudi ma w sobie coś z bharatanatyam zmienionego pod wpływem sąsiedztwa kultur Północnych Indii. Podstawowe instrumenty używane w kuchipudi są analogiczne do tych używanych w bharatanatyam (mridangam, Saraswati wina, flet, skrzypce, dzwonki, inne instrumenty perkusyjne – kanjira, ghatam, etc). Jednakże technika gry i ustawienie instrumentów odbiega często od tego znanego w bharatanatyam.
 
Warto na koniec zwrócić uwagę, iż wywodzący się z tego samego regionu taniec ludowy yakshagana miał przeplatające się z męską częścią stylistyki kuchipudi losy.            
 
 
 
 

0 komentarzy

Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Wydarzenia

Brak nadchodzących wydarzeń

Translator

  • Arabic
  • Bulgarian
  • Catalan
  • Chinese Simplified
  • Chinese Traditional
  • Croatian
  • Czech
  • Danish
  • Dutch
  • English
  • Filipino
  • Finnish
  • French
  • German
  • Greek
  • Hebrew
  • Hindi
  • Indonesian
  • Italian
  • Japanese
  • Korean
  • Latvian
  • Lithuanian
  • Norwegian
  • Portugese
  • Romanian
  • Russian
  • Serbian
  • Slovak
  • Slovenian
  • Spanish
  • Swedish
  • Ukrainian
  • Vietnamese